Maandag hadden we een vrij warme dag in Nederland met temperaturen die tot 19 graden opliepen in Brabant. Op nadering van een actief lagedrukgebied nam de onstabiliteit gedurende de middag en avond toe, waarbij bovendien sprake was van een flinke hoeveelheid windschering. De zogenaamde 'overlap' van deze onstabiliteit met windschering viel uiteindelijk optimaal uit voor de vorming van enkele zware buien... én hoosverschijnselen.

Een langgerekt buienfront liep in de avond van 20 oktober vanaf de Waddeneilanden naar Centraal-Frankrijk en langs deze gehele zone was sprake van veel dynamiek. Uiteindelijk leverde dit verschillende actieve buien op van het type supercell, die van zuidwest naar noordoost over de Benelux en het noorden van Frankrijk trokken. Sommige van deze buien slaagden zelfs erin om een levensduur van 3 tot ruim 4 uur aan te houden. Dat is opvallend langdurig tijdens de tweede helft van oktober. De dagen zijn namelijk kort en zodra de temperatuur zakt na zonsondergang, zal voeding voor dit soort buien doorgaans snel wegvallen.

De weerkaart hieronder toont de windsnelheid op een hoogte van 700 hPa, ofwel circa 3 km. Bij onweersbuien is deze hoogte voor een sterke ontwikkeling één van de belangrijkste elementen in relatie tot de grondwind. Hoe verder dit verschil oploopt, van hoe meer windschering sprake is. Boven Nederland zien we waarden van 35-45 knopen verschijnen, wat omgerekend neerkomt op ongeveer 80 km/uur. In de omgeving van Parijs ligt zelfs een gebiedje met bijna 50 knopen; 90-95 km/uur. Hier is al met al sprake van een ronduit dynamische atmosfeer voor buien.

In zowel de Benelux als Noord-Frankrijk kwamen tussen 17.00 en 19.00 uur uiteindelijk meerdere tornado's aan de grond. In Nederland sprong de slurf bij Friesland natuurlijk het meest in het oog. Dit exemplaar had een aantal minuten grondcontact, waarbij op de beelden duidelijk water, zand en ander opvliegend puin zichtbaar is. De hoos werd na enige tijd zelfs steeds breder, alvorens hij weer oploste. Exacte windsnelheden zijn lastig in te schatten, daarvoor zou namelijk een schadepatroon moeten worden bekeken. Dorpen of veel bebouwing is sowieso niet aangedaan.

Er zijn berichten verschenen in de media dat het hier om een waterhoos zou gaan, maar dat is niet het geval. Op de radar hieronder zien we mooi dat deze bui supercellulair was ontwikkeld: een duidelijk 'couplet' (rotatiepunt) met op de neerslagradar links zelfs een kleine hook-echo. Dit is het punt waar neerslag rondom het rotatiepunt inkrult en zo op beeld een haakje of boogje vormt. Gezien de ontwikkeling van andere buien en verschijnselen die zijn waargenomen rond dezelfde tijd, kunnen we dit gerust bestempelen als een volwaardige windhoos of tornado. Bovendien stond er teveel wind op grondniveau voor de vorming van een waterhoos (die doorgaans juist ontstaat in heel rustige weersituaties met weinig wind).

Dat er uiteindelijk niet meer tornado's zijn ontstaan boven Nederland lag vooral aan de timing van het buienfront. De dagen zijn inmiddels kort en normaliter valt voeding (warme lucht dus) voor buien rond zonsondergang weg. Waar zware buien in de zomer gemakkelijk tot 22:00-23:00 uur kunnen doorgaan, was het nu omstreeks 19:00 uur wel bekeken. Vooral wat westelijker, waar de buien iets vroeger overtrokken, hebben zich meer hoosverschijnselen voorgedaan dan alleen deze tornado in Friesland. Waaronder één of twee vermoedelijke hozen in het westen/midden van België en een paar stuks verspreid over het noorden van Frankrijk.

Het zwaarste exemplaar trof een buitenwijk aan de noordzijde van Parijs. Deze slurf was nog iets langere tijd aan de grond en bereikte dusdanig hoge windsnelheden, dat daken van huizen werden geblazen en er is zelfs een serie hijskranen omgevallen door de harde wind. Deze hijskranen waren de grootste schademakers: sommigen kwamen terecht op huizen, waarbij helaas een dode en meerdere zwaargewonden zijn gevallen. Ook werden talloze bomen ontworteld en zelfs door de lucht gesmeten tijdens de tornado bij Parijs. 

Hieronder twee berichtjes uit Frankrijk tijdens het passeren van de tornado en schade achteraf:

Nu zien wij in onze weerkamer meteen de bekende discussie losbarsten in medialand hoe we dit verschijnsel moeten noemen: is het een windhoos, of is het een tornado? Ik kan daar heel kort over zijn: het mag allebei! We spreken namelijk over exact hetzelfde verschijnsel, alleen de ene term is vertaald in het Nederlands (windhoos dus) en de term tornado komt uit het Amerikaans. Een inhoudelijk verschil bestaat niet tussen beide woorden.

In alle gevallen betreft het verschijnsel een slurf die uit een roterende onweersbui (supercell) is ontstaan, ongeacht de kracht ervan. Categorieën van een windhoos of tornado gaan van EF-0 (de zwakste) tot EF-5 (de sterkste) en in Nederland mag je beide termen hiervoor gebruiken. Het is dus niet zo dat een windhoos een zwakkere variant is van een tornado. Een de term "mini-tornado" is al helemaal uit de fantasiewereld gegrepen...

Meer weten over tornado's? Lees dan: Hoe ontstaat een tornado?

Credits omslagfoto: Iris Eppinga